Murgiako Andra Maria izenez ere ezagutua, antzinan gotorleku bat izan zitekeenaren tokian dago kokaturik, gaur egun Markesmendi deritzaion mendixkaren gainean, hain zuzen. Harlanduz egindako eliza txiki horrek gurutze latindarreko oinplanoa du eta baita bi atal errektangeluarrez osatutako nabe bat ere. Gurutze-galga estaltzen dituzte atalak, galgak pilastren gainean ezarrita daudelarik. Horrez gain, zortzi aldeko abside bat duen gurutzadura bat ere badu elizak. Barrualdean, arkuteria handi baten gainean, korua dago. Elizaren ondoan, ezkerraldean, dorre bat dago. Dorre horrek lau angeluko oinplano du eta 25 m.tako altuera; kanpaiak ere bertan daude. Dorreari atxikita daude sakristia, bataiategia eta zurezko arkupe handi bat, eraikinaren eskuaira bat besarkatzen duena eta sarrera babesten. Arkupe horren gainean Murgiatarren armarria dago. Murgiatarren jauregia elizari atxikitzen zaio oin errektangeluarra duen gorputz baten bitartez, bertako balkoi sotil bat gurutzaduran agertzen delarik.
Azken karlistadan, erretabloa suntsitu zen, eraikineko beste hainbat zati bezala. 1888. urtean Donostiako San Vicente elizatik ekarritako bat jarri zen haren lekuan, baina erretablo zaharraren irudi batzuk gorde ziren. Erretabloan Santa Ana, San Benito, San Inazio eta Zeruratzearen irudiak agertzen dira. Horretaz gain, bi aldare ditu alboetan, bata San Isidrorena eta Andra Maria Doloretakoarena bestea. Bigarren horretan Familia Santuaren mihise bat dago eta etxearen jabe ziren Murgiatarren hilobia.
Murgia jauregia
Andra Mariren edo Murgiako Andra Maria deritzaion elizaren ondoan dago eraikuntza bikain hau. Murgiatarren dorretxe zahar hau erraustua izan zen 1457. urtean Enrique IV.aren aginduz. Gero, XVI. eta XIX. mendeetan, zenbait sute jasan zituen Euskal Herrian izan ziren guduak zirela eta.
Oin errektangeluarra du eta hiru solairu (behekoa eta beste bi horren gainean), lau isurkiko estalkiak dituztenak. Berdindutako harlanduz eginiko murruen zati handi bat gordetzen du oraindik.
Joan den mendearen bukaeran eraberritua izan zen, oraingo sarrera nagusiaren gainean Murgiatarren armarria ageri delarik. Azken eraberritze-lanek, alboan dituen zurezko begiratoki gotikoak, jatorrizko eskailera inperiala eta aurrean dituen lorategiak hartu zituzten.
Jauregiak artxibo historiko bat gordetzen du eta baita arras interesgarria den liburutegi bat ere.
Santiago baseliza
Eraikuntza apal hau izen bereko mendiaren gailurrean dago kokaturik. Oinplano errektangeluarra du eta nabe bakarra, bertan dagoen absidea zuzena delarik. Harlangaitzez eraikita dago, ziurrenik mendean, eta zenbait ezarkin ditu aurrean eta alboetan. Aurreko aldean, espadaina gisa errematatua eta kanpai bat duelarik, erdi-puntuko arkuz egindako sarrera zaharra dago. 1989. urtean, eskubiko aldea eraberritu zen eta Naturaren Aterpetxe-Eskola bertan jarri.
Barruan, XVII. mendeko erretablo sotil bat dago eta bertan San Sebastian, San Kristobal, Kristo eta Santiago agertzen dira, azken hau zaldi gainean eta eskuan ezpata duela. Antzina, Santiago erromesaren taila bikain bat zegoen, ziurrenik ere XIII. mendean alabastroz egina; gaur egun elizbarrutiko museoan dago irudi hori.
Udaletxea
Eraikuntza nabarmen hau XVIII. mendearen hasieran egin zen. Oso handia da, Euskal Herrian garai hartan eraiki ziren udaletxeen arkitektura tankerakoa. Fatxada nagusia harlanduz egina dago eta beheko solairuan erdi-puntuko 5 arku daude, 4 zutabetan oinarrituta; halaber, behebarru zabala dago etxearen sarreraren aurrean. Goiko solairuek balkoietarako hutsuneak eta balkoiak dituzte. Udal armarria ere badu.
Nobleza
Gurutzeta auzoan, erriberan, dago kokaturik eta Gipuzkoan egon ziren lehenetarikoa da etxe hau. Aldaketa handiak jasan dituen arren, harearriz landutako armarri txiki bat du fatxada nagusian. Bertan, pelikano bat ageri da, bularrei mokoka, jaurtitako odolaz hiru txitoak elikatzen ari dena.
Plazaetxea
Santiagomendi auzoan kokatutako baserri-etxea. Hau izan zen udaletxe zaharra. Aurrealdean erdi-puntuko arku bi ditu, behebarru zabal baten atari gisa, eta horien gainean armarri bat ageri da, zirladun ertzatu batez inguratua.
Bortanea
Goikoetxeatik hurbil, Bortanea baserriak, berreraikia izan den arren, Erdi Aroko tankerako fatxada du atzealdean. Erdipuntuko sarrera dobelatua du eta bi leiho konopial bikoitz, desmuntatutako mainel eta guzti.
Txoritokietako gaztelua
Txoritokieta mendian, herriaren ipar-ekialdean, Errenteriako mugan, kokatutako guda-injeniaritza eta arkitekturaren aparteko lana dugu.
Joan den mendearen bukaeran eraikia, harri-bizian landua izan zen eta harlanduz bukatua. Ipar-mendebaldean dagoen San Markos gazteluaren hegoaldeko saihetsa defendatu asmoz egin zuten, mugako defentsarako saila indartzeko.
Egundaino jatorrizko hainbat elementu gordetzen ditu, hala nola, lezioiak, murruartekak, gordelekuak, lubetak, eta abar.
Goikoetxea
Santiagomendi auzoan dago kokatua, izen bereko baselizara doan bidearen ondoan.
Asaba-etxe zahar horrek, erdi-puntuko sarrera dobelatua du, eta JHS anagrama eta Maltako gurutze bat klabean zizelatuak. Bertatik gertu, gar txikiko kare-labe bat dago, oraindik nahiko ongi gordeta dagoena.
Ergobiako zubia
Ergobiako ibi historikoan dago kokaturik eta bertatik igarotzen zen Gaztela eta Frantzia lotzen zituen errepidea. Urumea ibaiaren gainean harriz egindako lehen zubia izan zen, leku horretan bertan antzina zegoen zurezko zubi baten ordez jarria.
Kareharri landuz egina dago eta beheratutako erdi-puntuko hiru arku ditu, zubi-bular indartsuak ditu kontrakorrontean eta uretan behera.
Behinolako tankera eta itxura sendoa mantentzen ditu gaur egun, aldaketa eta gehiketa ugari egin zaizkion arren.
